Wątek tematyczny
Zakryte i odnalezione freski
Wieki malarstwa ściennego zniknęły pod wapnem, a część wróciła na światło dzienne.
To najczęściej powracająca historia w naszych opisach i obejmuje cztery stulecia. W kościołach tych dolin freski zakrywano, zamalowywano lub bielono zdumiewająco wiele razy, a najintensywniejszy moment przypada na konkretny czas: wizytacje duszpasterskie z 1616 i 1617 roku. W tych dwóch latach nakazano zakryć malowidła w Cloz, Cis, Bozzana, Ortisé, Rallo i Arsio, a w Cusiano biskup pomocniczy Pietro Belli polecił usunąć ze ścian wszystkie freski i obrazy. Ten sam Belli w tych samych miesiącach konsekrował nowe kościoły nieopodal.
Wapno nie zawsze jednak pojawiało się na rozkaz biskupa, a zapisane powody są bardzo różne. W Mollaro siedemnastowieczne freski zamalowano w 1774 roku; w Cusiano wnętrza wybielono w 1854 roku, a sklepienie prezbiterium ozdobiono motywem srebrnych gwiazd; w Romeno w XIX wieku malowidła w kościele Sant’Antonio abate ucierpiały nie z powodu decyzji kościelnej, lecz przez dezynfekcję ścian po epidemii cholery; w Scanna farba, która pokrywa prawie wszystkie, pochodzi z lat między 1960 a 1969 rokiem, a ocalała tylko czasza absydy. W Faedo natomiast fresk w prezbiterium zasłaniało nie wapno, lecz drewniane retabulum.
Pocieszające jest to, że wiele z nich wróciło. W Cloz freski wybielone w 1617 roku wyszły na jaw i zostały odrestaurowane w 1927 roku; w Baselga di Bresimo cykl inspirowany Małą Pasją Albrechta Dürera, zniszczony dziewiętnastowiecznym bieleniem, odzyskano około połowy XX wieku; w Salobbi to właśnie malowanie ścian w latach siedemdziesiątych pozwoliło odnaleźć dawne fragmenty. O innych nie wiadomo już nic: w Rallo źródła nie mówią nic więcej o freskach, które wizytacja z 1616 roku kazała zakryć.
17 miejsc, w których się pojawia
- Chiesa dei Santi Filippo e GiacomoVal di NonWizytacja z 1537 roku dokumentuje w Terres kościół pod wezwaniem świętych Filipa i Jakuba, należący do pieve di Flavon.
- Chiesa dei Santi Pietro e PaoloVal di NonKościół parafialny w Casez, frazione należącej do Sanzeno. Zaczęto go budować od 1200 roku, a ukończono w pierwszej połowie tego stulecia; pierwsze wzmianki pisemne pochodzą z 1264 roku.
- Chiesa dei Santi Pietro e PaoloVal di SolePierwsza wzmianka o kościele w Bozzana pochodzi z dokumentu z 1384 roku, a w drugiej połowie następnego stulecia budynek wzbogacono o cykl fresków, który w dużej mierze zaginął.
- Chiesa dell'Assunzione di MariaVal di NonNazywane też sanktuarium Santa Maria Assunta lub sanktuarium Madonna di Bresimo, pojawia się wprost w dokumentach od 1324 roku.
- Chiesa della Natività di MariaVal di NonPierwsza wzmianka o tym kościele pochodzi z 1537 roku i znajduje się w aktach wizytacji pasterskiej kardynała i księcia-biskupa Trydentu Bernardo Clesio.
- Chiesa di San BiagioVal di NonPierwotna budowla pochodzi z drugiej połowy XV wieku, ale pierwsza wzmianka pisemna pojawia się później, w aktach wizytacji pasterskiej Bernarda Clesia z 1537 roku, które opisują ją jako poświęconą Najświętszej Maryi Pannie.
- Chiesa di San CristoforoVal di SoleKościół w Ortisé został zbudowany w XV wieku i wzbogacony o dekoracje przypisywane Giovanniemu i Battiście Baschenisom lub malarzom z ich szkoły, wykonane do pierwszej dekady XVI wieku.
- Chiesa di San GiorgioVal di NonNie wiadomo na pewno, kiedy kościół został zbudowany. Pierwsza pośrednia wzmianka może pochodzić z 1117 roku, ale w dokumentach kościół pojawia się dopiero od 1266 roku, opisany jako zbudowany obok cmentarza. Pewne jest natomiast, także dzięki niedawnym badaniom archeologicznym, co znajdowało się wcześniej w tym samym miejscu: pogańska świątynia z epoki rzymskiej, z okresu między I a VI wiekiem, a jeszcze wcześniej osady ludzi z epoki żelaza.
- Chiesa di San LorenzoVal di SoleNajstarszy dokument wspominający o tym kościele pochodzi z 1264 roku, ale fragment fresku z epoki karolińskiej, znajdujący się w prezbiterium, świadczy o tym, że budowla istniała już w IX wieku.
- Chiesa di San MarcoVal di NonPierwsze miejsce kultu poświęcone świętemu Markowi w Mollaro odwiedzili wysłannicy Bernarda Clesia 23 czerwca 1537 roku i opisali je jako niewielki kościół z jednym ołtarzem, ołtarzem patrona.
- Chiesa di San TommasoVal di NonKościół filialny w przysiółku Dres, powyżej Cles, którego pierwsza wzmianka mogłaby pochodzić z dokumentu z 1322 roku.
- Chiesa di San TommasoVal di SoleKościół w Cassana jest udokumentowany od 1468 roku.
- Chiesa di Sant'AgataVal di SoleWspomniana po raz pierwszy w 1244 roku, została częściowo odbudowana i rozbudowana w formach gotyckich w drugiej połowie XV wieku.
- Chiesa di Sant'AntonioVal di NonPierwsza wzmianka o miejscu kultu w Rallo pochodzi z 1537 roku, a rok budowy samego budynku nie jest znany; wieża dzwonnicza została wzniesiona w 1573 roku.
- Chiesa di Santa LuciaVal di NonStoi w sosnowym lesie na wzgórzu Santa Lucia, na północny zachód od Fondo, a wzgórze nosi tę nazwę już w XIII wieku: to znak, że miejsce kultu poświęcone świętej istniało przed obecnym budynkiem, który pochodzi z XIV wieku.
- Chiesa di Santa Maria AssuntaVal di NonCloz składa się z dwóch sąsiadujących ze sobą ośrodków, które tworzą jedną miejscowość i które bywa, że rozróżnia się po nazwach ich kościołów, Santo Stefano i Santa Maria.
- Chiesa di Santa Maria MaddalenaVal di SoleObecność miejsca kultu w Cusiano jest udokumentowana od 1368 roku, a od 1470 roku wiadomo, że nad jego dekoracją pracowali Giovanni i Battista z ważnej pracowni Baschenisów, pochodzącej z Valle Averara.
Powiązania między tymi miejscami pochodzą z naszych opisów, w których każdy fakt sprawdzono w źródłach. Opisy powstają po kolei: ten wątek będzie rósł razem z nimi.