Castel Valer

Stoi na wysokości 594 metrów na wzgórzu nad Tassullo, w gminie Ville d'Anaunia, z fosą od północy, a od południa z urwiskiem nad wąwozem rio Paglia, który na przestrzeni wieków wielokrotnie podmywał zbocze. Nazwa pochodzi być może od kaplicy San Valerio, ale według historyka Waltera Landiego oznacza także męstwo i dzielność kultury rycerskiej. Długo pisano, że zamek założyli w 1211 roku hrabiowie Appiano; dokumenty mówią coś innego. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1297 roku, a budowla, sądząc po boniowanych ciosach wieży, nie może być wcześniejsza niż XIII wiek: według Landiego rozpoczęli ją w 1266 roku bracia Riprando i Nicolò II di Flavon, gdy Trydent był w rękach Mainarda II Tyrolskiego. W 1301 roku należał do Ulrico di Coredo, a 29 grudnia tego roku podpisano w nim pokój między synami Mainarda II a miastami Mantua i Werona, który kończył wojnę hrabiego z biskupem.

Przechodził z rąk do rąk wiele razy, jako zastaw i jako lenno: do Coredo mniej więcej do 1340 roku, do Corrado di Teck, w 1354 roku do Ludwika Brandenburskiego, męża Małgorzaty Tyrolskiej, potem do Habsburgów, do Greifensteinów, a w 1386 roku do Warimberta III di Thun za 2.400 florenów. W 1427 roku otrzymali go bracia Giovanni i Giorgio Spaur: pierwszy założył linię Valer di sopra, drugi linię Valer di sotto, i przez ponad czterysta lat zamek pozostawał podzielony na dwie części. W 1895 roku hrabia Giulio Spaur kupił dolną część i ponownie go połączył. Hrabia Ulrico Spaur mieszkał w nim do śmierci, w lutym 2021 roku; Provincia autonoma di Trento kupiła go od spadkobierców za 15,4 miliona euro, a umowę podpisano w czerwcu 2023 roku.

Ośmioboczna wieża pochodzi z drugiej połowy XIII wieku, w połowie XV wieku została podwyższona do dzisiejszych 30,55 metra z dachem, ma mury grube na dwa metry trzydzieści i wejście na wysokości prawie siedmiu metrów, do którego prowadził drewniany most, który można było zawalić. Zbudowana jest z wapienia, porfiru i tonalitu, kamienia z Adamello przywiezionego z Tonale. Ośmioboczny kształt nie ma sobie równych w Trentino i, według Landiego, w łuku alpejskim: byłby ostatnim śladem cesarstwa szwabskiego we Włoszech, związanym z wyprawą Konradyna i zajęciem Trydentu w 1266 roku, z ośmiobokiem jako symbolem Cesarstwa.

Od XV wieku Spaurowie rozbudowywali zamek: kolejne pierścienie murów obejmują zamek dolny, najstarszy, i górny, zbudowany z myślą o mieszkaniu. W środku znajdują się Sala degli stemmi, z herbami spokrewnionych rodzin (Visconti, Madruzzo, Thun, Fugger, Trapp, Welser), gotycka kuchnia z oryginalnym wyposażeniem, Salone di Ulrico ze stropem z 1552 roku i portretami rodzinnymi, piece z majoliki z Sfruz oraz Sale madruzziane, z fryzami Marcella Fogolino, malarza książąt biskupów, sprowadzonego dla Caterini Madruzzo, siostry biskupa Cristofora i żony Ulrica Spaura. Kaplica San Valerio, ufundowana przez Rolanda Spaura, została konsekrowana 15 listopada 1473 roku i ozdobiona freskami przez braci Giovanniego i Battistę Baschenis, malarzy z Bergamo: ewangeliści, prorocy, San Romedio z niedźwiedziem, Męka Pańska, Pokłon Trzech Króli. W 1706 roku wezbrana woda rio Paglia spowodowała osunięcie się zbocza i zawalenie części zamku górnego, później odbudowanego; w latach 2001-2005 Provincia zabezpieczyła stok.